محافظت از کودکان در برابر اخبار بد یعنی یاد بگیریم چطور وقتی دنیا شلوغ و نا آرام می‌شود، دل کوچک آنها را آرام نگه داریم. نه با پنهان ‌کاری کامل و نه با گفتن جزئیات ترسناک؛ بلکه با رفتاری آگاهانه و کلماتی که امنیت می‌سازند.
وقتی خبرهای منفی را پشت سر هم می‌بینیم، بدن ما ناخود آگاه وارد حالت «جنگ یا گریز» می‌شود؛ حتی اگر خودمان حواسمان نباشد. شاید فقط کمی تندتر نفس بکشیم، بی‌قرار شویم یا حوصله‌ مان کمتر شود.

 کودک چیزی از خبر نمی‌داند، اما تغییر حال شما را می‌فهمد.

شاید برای همین است که بعضی روزها بی‌دلیل بهانه‌گیر می‌شوند، شب‌ ها سخت‌ تر می‌خوابند یا مدام می‌پرسند «مامان حالت خوبه». محافظت از کودک در برابر اخبار بد، از همین‌ جا شروع می‌شود؛ از اینکه اول حال خودمان را ببینیم، قبل از اینکه بخواهیم حال دنیا را برای او توضیح بدهیم.

چرا کودکان بیشتر از ما آسیب می‌بینند؟

بزرگسالان به‌واسطه تجربه و توان تحلیل شناختی، می‌توانند میان یک رویداد دور دست و زندگی روزمره خود مرز مشخصی قائل شوند. درک فاصله جغرافیایی، احتمال وقوع و ماهیت غیرمستقیم حوادث، به آن‌ها کمک می‌کند احساس امنیت نسبی خود را حفظ کنند. اما برای کودک خردسال، چنین مرزبندی‌ ای هنوز شکل نگرفته است.

برای کودک، خبر فقط یک اطلاع نیست؛ انگار خطریست که همین حالا، همین نزدیک‌ ها در کمین نشسته است. شنیدن یا دیدن یک حادثه ناگوار می‌تواند در ذهن او به این معنا تعبیر شود که خطر همین حالا و همین ‌جا حضور دارد.

تأثیر اخبار بد تنها به اضطراب و نگرانی ذهنی محدود نمی‌شود و می‌تواند به‌ تدریج در جسم کودک نیز خود را نشان دهد. کودکانی که به‌ طور مداوم در معرض اخبار منفی، تصاویر خشونت‌ آمیز یا روایت‌ های نگران‌ کننده قرار می‌گیرند، ممکن است واکنش‌ های فیزیکی متنوعی را تجربه کنند؛ واکنش‌هایی که اغلب زبان بدن برای بیان فشار روانی هستند:

• به‌ هم ‌ریختگی خواب، دیر به خواب رفتن، بیدار شدن‌های مکرر یا کابوس‌های شبانه
• تغییر محسوس در اشتها، شامل بی ‌میلی به غذا یا تمایل به پرخوری عصبی
• دل ‌درد، تهوع یا دردهای گوارشی بدون علت پزشکی مشخص
• سردردهای مکرر یا احساس فشار در ناحیه سر
• خستگی مداوم، بی‌حالی یا کاهش سطح انرژی روزانه
• تنش‌های عضلانی، دندان‌ قروچه یا سفتی فک و شانه‌ ها
• تپش قلب، نفس‌ تنگی یا احساس ناراحتی بدنی در موقعیت‌ های اضطراب‌ زا
• افزایش حساسیت جسمی، مانند شکایت از دردهای پراکنده یا آستانه تحمل پایین نسبت به ناراحتی‌ های کوچک

نحوه محافظت از کودکان در برابر اخبار بد

برای محافظت واقعی کودک در برابر اخبار منفی، لازم نیست او را از دنیای اطراف جدا کرد یا دیواری بلند کشید. کافی است به او چیزی شبیه یک «جلیقه نجات روانی» بدهیم تا بتواند در مواجهه با خبرهای هولناک، آرامش خود را حفظ کند. میزان و نوع اطلاعاتی که به کودک منتقل می‌شود باید متناسب با سن و درک او باشد، تا هم حس امنیت او حفظ شود و هم توانایی مواجهه با واقعیت‌های اطراف به تدریج تقویت گردد.

-  محدود کردن دسترسی به رسانه‌ها

اولین قدم، خاموش کردن تلویزیون در حضور کودکان است. اخباری که از تلویزیون پخش می شود یا زیرن ویس‌ های قرمز رنگ، برای سنین پایین سم مهلکی هستند. حتی اگر فکر می‌کنید کودک مشغول بازی است و متوجه نمی‌شود، ضمیر ناخود آگاه او کلمات کلیدی منفی را جذب می‌کند.

-فیلتر کردن گفتگوهای خانوادگی

بسیاری از ما عادت داریم پای تلفن با دوستانمان درباره جزئیات هولناک یک حادثه صحبت کنیم. به خاطر داشته باشید که حتی صحبت‌های کوتاه یا لحظه‌ای والدین، می‌تواند ذهن کودک را تحت تاثیر قرار دهد. وقتی درباره بحران‌ های اجتماعی بحث می‌کنید، مراقب واژگانی که به کار می‌برید باشید.

-ایجاد فضایی برای بیان احساسات کودک

به کودک فرصت بدهید تا احساساتش را آزادانه بیان کند و به پرسش‌هایش با دقت، حوصله و احترام پاسخ دهید. گاهی تنها شنیده شدن و درک شدن، بیشترین نقش را در کاهش اضطراب و نگرانی او ایفا می‌کند.

چگونه اخبار بد را به کودکان منتقل کنیم؟

اجتناب کامل از مواجهه با واقعیت همیشه امکان‌ پذیر نیست. گاهی کودک در مدرسه، از دوستانش یا حتی در فضای مجازی خبری می‌شنود و با پرسش‌هایی دشوار به خانه باز می‌گردد. در این شرایط، والدین با دو سوال اساسی روبه‌رو می‌شوند: چگونه درباره اخبار بد با کودک صحبت کنیم؟ و چگونه حوادث ناگوار را توضیح دهیم؟

۱. صداقت گزینشی

 به کودک هرگز نباید دروغ گفت، اما بیان تمام جزئیات هولناک نیز ضرورت ندارد. برای مثال، درباره جنگ می‌توان چنین توضیح داد:

«بله، دو کشور با هم اختلاف دارند و متأسفانه برخی افراد با هم می‌جنگند، اما بسیاری از بزرگسالان و نیروهای امنیتی تلاش می‌کنند تا صلح برقرار شود و ما در امنیت هستیم».
این روش، هم صداقت را حفظ می‌کند و هم امنیت روانی کودک را تهدید نمی‌کند.

۲. گوش دادن به کودک قبل از توضیح دادن

 قبل از شروع گفت‌وگو، می‌توان از کودک پرسید:

»چه چیزی شنیدی؟ چه فکری درباره آن داری؟«
این پرسش به والدین کمک می‌کند تا سوء تفاهم‌ های ذهنی کودک را اصلاح کند و متوجه شود آیا نگرانی‌ های اضافی دارد یا نه. گاهی کودک تصور می‌کند حادثه‌ای که در اخبار گفته شده، مستقیم زندگی او را تهدید می‌کند؛ مانند این‌که فکر کند بمبی قرار است روی خانه‌ شان بیفتد.

۳. استفاده از زبان داستان و استعاره

 برای کودکان درک مفاهیم انتزاعی دشوار است. بهتر است اخبار را از طریق داستان‌ هایی درباره قهرمانانی که به دیگران کمک می‌کنند، منتقل کرد. این کار تمرکز کودک را از تخریب و خطر به مهربانی، همدلی و کمک‌ رسانی معطوف می‌کند و احساس امنیت را تقویت می‌نماید.

 فراموش نکنید که هدف ما از محافظت از کودکان در برابر اخبار بد و بحران‌ های اجتماعی، ساختن یک حباب خیالی نیست؛ بلکه هدف این است که به آن‌ها بیاموزیم، در هر شرایطی تاب‌آوری داشته باشند و امیدشان را از دست ندهند.

دکتر «میلاد احمدی مرزاله» دانشیار گروه سلامت در بلایا و فوریت ها دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز