تجمعات انبوه یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه سلامت در مدیریت بلایا و فوریت‌ها محسوب می‌شوند. بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، تجمع انبوه به رویدادی گفته می‌شود که به دلیل حضور تعداد زیاد افراد، ظرفیت پاسخگویی عادی نظام سلامت و خدمات اضطراری را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، علاوه بر مدیریت امنیت و حمل‌ ون قل، حفظ سلامت شرکت‌ کنندگان از مهم‌ ترین اولویت‌ ها به شمار می‌رود. برگزاری مراسم اربعین با حضور اقشار مختلف جامعه و افراد داخلی و خارجی، نمونه‌ای از یک تجمع انبوه با جمعیت متحرک است که نیازمند برنامه‌ ریزی دقیق، هماهنگی بین‌ بخشی و مدیریت علمی مخاطرات سلامت است.

تراکم بسیار بالای جمعیت، جا به‌ جایی گسترده افراد، طولانی بودن زمان حضور، شرایط آب‌ و هوایی، فشارهای جسمی و روانی و احتمال و قوع حوادث غیر مترقبه، خطر بروز مشکلات سلامت را افزایش می‌دهد. بنابراین، برنامه‌ریزی باید مبتنی بر اصول مدیریت خطر، پیشگیری، آمادگی، پاسخ سریع و بازیابی باشد تا ضمن حفظ سلامت عزاداران، از ایجاد بحران‌ های ثانویه جلوگیری شود.

یکی از مهم‌ترین اقدامات، برنامه‌ ریزی برای تأمین آب آشامیدنی سالم و غذای بهداشتی است. در مراسمی با حضور میلیون‌ ها نفر، مصرف آب و مواد غذایی به میزان قابل توجهی افزایش می‌یابد و هرگونه آلودگی می‌تواند منجر به بروز اپیدمی بیماری‌ های منتقله از آب و غذا شود. استقرار ایستگاه‌های توزیع آب سالم، نظارت مستمر بر تهیه و توزیع مواد غذایی، رعایت زنجیره سرد، کنترل بهداشت موکب‌ها و مراکز پذیرایی و آموزش مسئولان توزیع غذا از اقدامات ضروری محسوب می‌شود.

رعایت بهداشت فردی نیز نقش مهمی در کاهش انتقال بیماری‌ ها دارد. شست‌ و شوی مرتب دست‌ها، استفاده از مواد ضد عفونی‌ کننده، رعایت آداب تنفسی هنگام سرفه و عطسه و استفاده از ماسک توسط افراد دارای علائم بیماری‌های تنفسی یا افراد پرخطر، می‌تواند احتمال انتقال بیماری‌های واگیر را کاهش دهد. همچنین، افزایش تعداد سرویس‌های بهداشتی، تأمین آب و امکانات شست‌ و شو و مدیریت صحیح پسماند از الزامات اساسی این مراسم است.

با توجه به تراکم جمعیت، احتمال بروز گرما زدگی، کم‌ آبی بدن، خستگی مفرط و سنکوپ افزایش می‌یابد. ایجاد ایستگاه‌های استراحت، سایه‌ بان، توزیع مستمر آب آشامیدنی، اطلاع‌ رسانی درباره علائم گرمازدگی و استقرار تیم‌ های فوریت‌ های پزشکی در نقاط مختلف مسیر، می‌تواند از بروز بسیاری از موارد اورژانسی پیشگیری کند.

مدیریت جمعیت یکی از مهم‌ترین ارکان سلامت در تجمعات انبوه است. ازدحام بیش از حد می‌تواند منجر به خفگی، سقوط، له‌ شدگی و تلفات گسترده شود. طراحی مسیرهای ورود و خروج مجزا، هدایت جریان جمعیت، حذف گلوگاه‌ها، استفاده از سامانه‌های پایش تصویری، اطلاع‌ رسانی لحظه‌ای و همکاری نزدیک نیروهای انتظامی، اورژانس و هلال احمر ایران و عراق احتمال وقوع چنین حوادثی را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.

از سوی دیگر، حضور سالمندان، بیماران مزمن، زنان باردار، کودکان و افراد دارای معلولیت، توجه ویژه‌ای را می‌طلبد. توصیه می‌شود این گروه‌ها در صورت امکان از مسیرهای اختصاصی، امکانات حمل‌ و نقل مناسب و خدمات پزشکی ویژه استفاده کنند. همچنین، بیماران مبتلا به بیماری‌های قلبی، دیابت، آسم یا فشار خون باید داروهای مورد نیاز خود را همراه داشته باشند و از حضور طولانی‌ مدت در شرایط نامناسب اجتناب کنند.

آمادگی نظام سلامت نیز اهمیت اساسی دارد. استقرار بیمارستان‌ های صحرایی، افزایش ظرفیت مراکز درمانی اطراف محل مراسم، آماده‌ باش کامل مراکز اورژانس، استقرار تیم‌های واکنش سریع، ایجاد سامانه ارجاع مصدومان و پیش‌بینی ذخایر کافی دارو، تجهیزات پزشکی، خون و فرآورده‌های خونی از جمله اقدامات ضروری محسوب می‌شود. علاوه بر این، وجود سامانه مراقبت سندرمیک و نظام پایش بیماری‌ها می‌تواند در شناسایی سریع موارد غیر عادی و پیشگیری از شیوع بیماری‌ های واگیر نقش مؤثری ایفا کند.

ارتباطات خطر و اطلاع‌ رسانی عمومی نیز از ارکان اصلی مدیریت سلامت در چنین رویدادهایی است. آموزش شرکت‌کنندگان درباره مسیر های تردد، محل استقرار مراکز درمانی، شماره‌ های تماس اضطراری، توصیه‌های بهداشتی، علائم هشدار دهنده بیماری‌ها و نحوه دریافت خدمات پزشکی باید از طریق رسانه‌های جمعی، شبکه‌های اجتماعی، بلندگوهای محیطی و تابلوهای اطلاع‌ رسانی انجام شود. اطلاع‌ رسانی صحیح موجب کاهش اضطراب، افزایش همکاری مردم و ارتقای ایمنی مراسم خواهد شد.

موفقیت مدیریت سلامت در مراسم اربعین مستلزم هماهنگی کامل میان وزارت بهداشت، سازمان اورژانس، جمعیت هلال احمر، نیروهای انتظامی، مدیریت بحران، شهرداری‌ های ایران و عراق و سازمان‌های خدمات‌ رسان و مشارکت فعال مردم است. اجرای برنامه‌های مبتنی بر ارزیابی خطر، آمادگی مناسب، نظارت مستمر و پاسخ سریع، علاوه بر حفظ سلامت میلیون‌ها شرکت‌کننده، می‌تواند الگویی موفق برای مدیریت سلامت در تجمعات انبوه ملی و بین‌المللی باشد. تجربه جهانی نشان داده است که هرچه برنامه‌ریزی سلامت جامع‌تر، هماهنگی بین‌ بخشی قوی‌تر و مشارکت مردمی بیشتر باشد، احتمال بروز حوادث و پیامدهای ناخواسته به حداقل خواهد رسید و برگزاری ایمن و موفق چنین مراسم عظیمی امکان‌پذیر خواهد بود.

علاوه بر اقدامات اجرایی، ارزیابی مستمر خطر و پایش شاخص‌های سلامت در طول برگزاری مراسم نقش تعیین‌کننده‌ای در مدیریت موفق تجمعات انبوه دارد. تشکیل مرکز فرماندهی و عملیات سلامت (EOC)، جمع‌ آوری و تحلیل لحظه‌ای اطلاعات مربوط به مراجعات پزشکی، وضعیت بیماری‌های واگیر، شرایط محیطی، تراکم جمعیت و حوادث احتمالی، امکان تصمیم‌گیری سریع و مبتنی بر شواهد را برای مدیران فراهم می‌کند. همچنین، انجام ارزیابی پس از پایان مراسم به‌ منظور شناسایی نقاط قوت، چالش‌ها و درس‌ آموخته‌ها، زمینه ارتقای آمادگی نظام سلامت برای مدیریت تجمعات انبوه آینده را فراهم می‌سازد و موجب بهبود برنامه‌ریزی، افزایش هماهنگی بین‌ بخشی و ارتقای تاب‌ آوری نظام سلامت در مواجهه با رویدادهای مشابه خواهد شد.

دکتر «میلاد احمدی مرزاله» دانشیار سلامت در بلایا و فوریت ها،دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز