شرایط اضطراری و بحران ‌ها، از جمله بلایای طبیعی، همه‌ گیری ‌ها، جنگ‌ ها و حوادث اجتماعی، تأثیرات گسترده‌ای بر سلامت روان افراد بر جای می‌گذارند. این موقعیت ‌ها با ایجاد نا امنی، ابهام و فشار روانی شدید، می‌توانند منجر به بروز واکنش‌ هایی نظیر اضطراب، ترس، اندوه، خشم و احساس ناتوانی شوند. توجه به سلامت روان در بحران نه ‌تنها برای کاهش آسیب ‌های روانی کوتاه‌ مدت، بلکه برای پیشگیری از پیامد های بلند مدت آن اهمیت اساسی دارد.

در مواجهه با بحران ها، طبیعی‌ سازی واکنش‌ های روان ‌شناختی نقش مهمی ایفا می‌کند. نشانه‌ هایی مانند بی‌خوابی، کاهش تمرکز، تحریک‌ پذیری و علائم جسمانی ناشی از استرس، اغلب پاسخ‌های طبیعی به شرایط غیرعادی هستند و نباید فوراً به‌ عنوان اختلال روانی تلقی شوند. این نگاه، از افزایش احساس شرم و برچسب‌ زنی جلوگیری کرده و زمینه پذیرش و مدیریت هیجانات را فراهم می‌سازد.

در کنار حمایت‌ های اولیه روانی - اجتماعی، ارتقای تاب ‌آوری فردی یکی از مؤثرترین راهبردها در مواجهه با بحران ‌هاست. تاب ‌آوری به توانایی فرد در سازگاری با شرایط دشوار، حفظ تعادل روانی و بازیابی عملکرد مؤثر پس از تجربه رویدادهای تنش‌ زا اشاره دارد. آموزش مهارت‌ های تنظیم هیجان، حل مسئله، خود آگاهی و انعطاف‌ پذیری شناختی، به افراد کمک می‌کند تا احساس کنترل بیشتری بر موقعیت داشته باشند و از فرو پاشی روانی پیشگیری کنند.

یکی از عوامل کلیدی در تقویت تاب‌ آوری فردی، حفظ و تقویت ارتباطات اجتماعی معنادار است. حمایت خانواده، دوستان و شبکه ‌های اجتماعی می‌تواند به ‌عنوان سپری محافظ در برابر فشار های روانی عمل کند. همچنین مشارکت فعال فرد در فعالیت ‌های جمعی، احساس معنا، کارآمدی و ارزشمندی را افزایش داده و روند بهبود روانی را تسریع می‌کند.

از سوی دیگر، توجه به خود مراقبتی روانی در شرایط بحران اهمیت ویژه‌ای دارد. رعایت الگوهای منظم خواب، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، محدود کردن مواجهه با اخبار تنش‌زا و بهره‌ گیری از منابع معنوی و فرهنگی، از راهکارهای ساده اما مؤثر برای ارتقای تاب‌ آوری فردی محسوب می‌شوند. این اقدامات به افراد کمک می‌کند تا انرژی روانی خود را حفظ کرده و توان مقابله با فشارها را افزایش دهند.

راهکارهای تاب آوری

1-تنظیم هیجانات و مدیریت استرس

-تمرین‌ های تنفس عمیق، ذهن آگاهی و آرام‌ سازی عضلانی

-استفاده از تکنیک ‌های ساده برای کاهش اضطراب، مثل شمردن آرام یا تجسم و لمس مکان و اشیاء

2-حفظ ارتباطات اجتماعی

-تماس با خانواده، دوستان یا همسایگان

-حضور و مشارکت در شبکه‌ های حمایتی خانوادگی (مثلاً گفتگو های گروهی در فضای مجازی یا واقعی)

3-دریافت اطلاعات درست و محدود کردن اخبار اضطراب ‌آور

-انتخاب منابع معتبر و محدود کردن مواجهه با اخبار مداوم و منفی

-تمرکز بر اقداماتی که می‌توان انجام داد، نه چیزهایی که کنترل نداریم

4-خود مراقبتی جسمی و روانی

-خواب کافی و تغذیه مناسب حتی در شرایط سخت

-فعالیت بدنی سبک (مثل پیاده روی و شنا) برای تخلیه انرژی و کاهش استرس

5-تمرکز بر کارهای قابل کنترل

-انجام کارهای کوچک و قابل انجام روزانه برای ایجاد حس موفقیت و کنترل

6-توسعه مهارت‌های معنا بخشی به زندگی و هدف‌گذاری

-تعیین اهداف کوتاه ‌مدت و بلند مدت شخصی و حرفه‌ای

-فعالیت‌ هایی که حس معنا و ارزش ایجاد می‌کنند (مثلاً فعالیت‌ های هنری، اجتماعی و فرهنگی، اقدامات انسان دوستانه و خیریه)

7-پیگیری سلامت روان

-مراجعه به روان ‌شناس یا مشاور حین و یا حتی پس از پایان بحران برای پیشگیری از اختلالات روانی طولانی‌ مدت

تاب آوری یک مهارت حیاتی است که می تواند به افراد کمک کند تا با مشکلات زندگی مواجه شوند و از آن ها به عنوان فرصت هایی برای رشد و پیشرفت استفاده کنند. این مهارت به فرد امکان می دهد که در برابر چالش ها ایستادگی کند، احساسات خود را مدیریت کرده و در نهایت به فردی مقاوم تر تبدیل شود. تاب آوری با تمرین و تجربه تقویت می شود و به افراد کمک می کند تا به جای تسلیم شدن در برابر سختی ها، از آن ها درس بگیرند و رشد کنند.

دکتر «میلاد احمدی مرزاله» دانشیار گروه سلامت در بلایا و فوریت ها دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز