گسترش فناوری‌ های دیجیتال و شبکه‌ های اجتماعی، شیوه زندگی، ارتباطات و دسترسی به اطلاعات را به ‌طور اساسی دگرگون کرده است. فضای مجازی امروزه نه ‌تنها بستری برای تعامل اجتماعی و سرگرمی است، بلکه ابزاری مهم برای آموزش، پژوهش و تبادل اطلاعات سلامت به شمار می‌رود. با وجود این مزایا، استفاده بی ‌رویه یا فاقد برنامه از فضای مجازی می‌تواند پیامدهای نامطلوبی برای سلامت روان، تمرکز شناختی و کیفیت زندگی افراد ایجاد کند. از این ‌رو، مدیریت آگاهانه استفاده از فضای مجازی به‌ عنوان یکی از مؤلفه‌ های کلیدی بهزیستی دیجیتال (Digital Well-being) مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.

پیامدهای استفاده کنترل‌ نشده از فضای مجازی

افزایش زمان حضور در شبکه‌ های اجتماعی با بروز مشکلاتی نظیر اضطراب، افسردگی، کاهش رضایت از زندگی و اختلال در خواب ارتباط دارد. یکی از عوامل مهم در این زمینه، مقایسه اجتماعی مداوم است؛ کاربران اغلب خود را با نسخه‌ های گزینشی و اغراق ‌آمیز از زندگی دیگران مقایسه می‌کنند که این امر می‌تواند احساس نا کافی ‌بودن و فشار روانی را تشدید کند. علاوه بر این، دریافت پیوسته اعلان‌ ها و مواجهه با حجم بالای اطلاعات دیجیتال، توان تمرکز را کاهش داده و منجر به خستگی ذهنی می‌شود.

فضای مجازی ذاتاً آسیب ‌زا نیست. در صورت استفاده هدفمند و متعادل، این فضا می‌تواند به تقویت روابط اجتماعی، افزایش دسترسی به منابع آموزشی، علمی و بهره‌ مندی از حمایت‌ های اجتماعی آنلاین کمک کند. بنابراین، مسئله اصلی میزان استفاده از فضای مجازی نیست، بلکه کیفیت و نحوه تعامل کاربران با این فضا است.

علت شکل ‌گیری الگوهای ناسالم در استفاده از فضای مجازی

چندین عامل اساسی در به وجود آمدن استفاده نا متعادل از فضای مجازی نقش دارند. اولین علت نداشتن آگاهی کافی بسیاری از کاربران از ساز و کارهای طراحی پلتفرم‌ ها و اثرات روان ‌شناختی الگوریتم ‌ها است که موجب ضعف در سواد رسانه‌ای می شود. دوم، نظام پاداش ‌دهی سریع در شبکه ‌های اجتماعی است، مانند لایک و باز خورد فوری، که باعث ایجاد رفتار های تکرار شونده می شود. در نهایت، نبود هدف مشخص برای استفاده از فضای مجازی موجب می‌شود افراد زمان زیادی را به فعالیت‌ های غیر ضروری یا کم‌ فایده اختصاص دهند.

بنابراین، راهکارهای متعددی برای مدیریت مؤثر استفاده از فضای مجازی پیشنهاد می شود. یکی از مهم ‌ترین این راهکار ها، تعیین هدف روشن برای استفاده از رسانه‌ های دیجیتال است؛ به این معنا که فرد بداند با چه انگیزه‌ای و برای چه منظوری وارد این فضا می‌شود. همچنین، تعیین محدودیت زمانی مشخص و بهره‌گیری از ابزارهای کنترل زمان می‌ تواند به کاهش استفاده افراطی کمک کند. کاهش یا غیرفعال ‌سازی اعلان ‌های غیرضروری نیز نقش مهمی در حفظ تمرکز و کاهش حواس‌ پرتی دارد.

مدیریت استفاده از فضای مجازی یک مهارت اساسی در زندگی دیجیتال معاصر است. استفاده آگاهانه، هدفمند و متعادل از این فضا می ‌تواند ضمن حفظ مزایای آن، از آسیب‌ های روان ‌شناختی و افت کیفیت زندگی پیشگیری کند. توجه به بهزیستی دیجیتال و تقویت سواد رسانه‌ای به ‌ویژه در محیط ‌های دانشگاهی، نقش مهمی در تربیت کاربران مسئول و سالم در فضای مجازی ایفا می‌کند.

«سوسن صمیمی»  دانشجوی دکتری مدیریت اطلاعات سلامت دانشکده مدیرت و اطلاع رسانی پزشکی، عضو انجمن دانشجویی انفورماتیک پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شیراز